Nizina Walichnowska

 „Obserwacja poziomu wody i ruchu lodu była zawsze ważnym zadaniem w obronie przed powodzią. Przed zbliżającą się falą powodziową powoływano tzw. straże lodowe. Ich punkty obserwacyjne rozłożone były regularnie na całej długości wału. Uzyskiwano w ten sposób ciągłe meldunki o stanie wody, zatorach lodowych oraz o stanie wału. Tak było także wiosną 1855 r. Po bardzo mroźnej zimie nie nadchodziła wiosna, jeszcze w marcu panowały srogie mrozy. Zaśnieżone, nieprzejezdne drogi, zamarznięte i zasypane studnie utrudniały życie mieszkańcom. Wisła pokryta była grubą warstwą lodu. 27 marca służby lodowe zameldowały słabą odwilż. Jednakże pokrywa lodowa na Wiśle była dość mocna, gdyż jeszcze tego dnia wóz, zaprzężony w 4 konie, wiozący drewno dłużycowe przejechał po lodzie. Pod wieczór woda zaczęła przybierać i pokrywać warstwę lodu w bardzo szybkim tempie. O godz. 22 woda zaczęła występować z koryta rzeki, ciemną noc wypełniły niesamowite, wywołujące grozę trzaski pękającego lodu. Rano 28 marca tempo przybierania wody osiągnęło zatrważające rozmiary, w ciągu 6 godzin poziom wody podniósł się o 6 m. W Wielkich i Małych Walichnowach woda przelewała się przez koronę wału, poziom wody przewyższał wysokość wału o 30 cm. Ponieważ warstwa zewnętrzna wału była zamrożona nie było jeszcze zagrożenia erozją. Ratownicy wbijali pale w koronę wału, z desek zbijano skrzynie, które następnie wypełniano obornikiem. Mężczyźni pracowali w wodzie sięgającej kolan, dodatkowo musieli zmagać się z silnym prądem przelewającej się wody. W okręgu górnym (do Wielkich Walichnów) udało się uratować wał. Niestety, między 7 a 8 rano, poniżej Wielkich Walichnów masy wody zniszczyły wał w 5 różnych miejscach. Od strony północnej woda zaczęła wypełniać Nizinę. W Międzyłężu zginął mężczyzna pracujący przy umacnianiu wału, porwała go woda. Wszyscy byli zgodni, że szczęśliwie obyło się bez jeszcze większej liczby ofiar, ratownicy opuścili wały w odpowiednim czasie. Po 2 godzinach Nizina przypominała morze. Niektórzy mieszkańcy z południowej części niziny przeszli po wale do Ciepłego, ale większość schroniła się na dachach domów. Niestety utracili dużą część dobytku, szczególnie dotkliwa była strata dużej ilości bydła. Uszkodzeniu uległo wiele budynków. Czwartego dnia woda zaczęła opadać. Jednakże poziom wody,1,5 m powyżej terenu, utrzymał się aż 6 tygodni. W płytkiej wodzie pojawiła się trzcina i sitowie, niezliczone rzesze ptactwa wodnego i ryb”.

Tak powódź z 1855 r. na podstawie rodzinnych przekazów i zapisów, przedstawił Wolfram Dirksen (1940 – 2005) prawnuk Starosty Wałowego Petera Rudolfa Dirksena (1843 – 1904).
Fragment ów doskonale oddaje wielki wysiłek jaki w okiełznanie Wisły włożyć musiało wiele pokoleń Polaków, Niemców i Holendrów.

Ważne daty dla Niziny Walichnowskiej:

  • 1276 – ks. Sambor nadaje Krzyżakom tzw. „wąską ziemię”
  • 24 lipca 1590 – powstaje pierwsze prawo wałowe i wspólnota wałowa
  • 8 stycznia 1591 – król Zygmunt III Waza potwierdza prawo wałowe
  • czerwiec 1693 – król Jan III Sobieski podnosi prawo wałowe do rangi prawa ustawowego
  • 3 grudnia 1768 wszystkie wsie mające ziemie na Nizinie zostają członkami wspólnoty wałowej
  • 4 sierpnia 1854 – król pruski Fryderyk Wilhelm nadaje statut Związkowi Wałowemu Niziny Walichnowskiej
  • 15 listopada 1888 r. Starosta Wałowy Peter Rudolf Dirksen pisze memorandum „ W sprawie budowy maszyny parowej dla Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej”. 2 lata później powstaje stacja pomp „Nadzieja”, od tego czasu Nizina nie uległa powodzi.

1. Położenie

W nizinie, położonej na lewym brzegu Wisły od gór przy Ciepłem, poniżej miasta Gniewu, aż do Słońskich Gór, złącza się właścicieli wszystkich zawałowanych nieruchomości, które bez obwałowania przy stanie wody 21 stóp i 5 calów przy peglu na montowskim ostczu, uległyby powodzi, w jeden Związek Wałowy.

Taki opis płożenia Niziny zawarto w statucie Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej. Jest to najstarszy statut związku wałowego w byłych Prusach Zachodnich.
Teren Niziny administracyjne podzielony jest między trzy Gminy: Gniew (Kotło, Gronowo, Kuchnia, Wielkie Walichnowy), Pelplin (Małe Walichnowy i Międzyłęż) oraz Subkowy (Rybaki).

2. Co jest godnego uwagi?

OBWAŁOWANIA I STACJE POMP


Nizina Walichnowska - obwałowania

Największa osobliwością Niziny są obwałowania. Większość odcinków wałów, chroniących dziś przed powodzią powstała w XIX w. Najnowszy odcinek powstał w latach 1875-1894. Są jednak także wały z czasów krzyżackich. Nie pełnią one już funkcji przeciwpowodziowej, ale część z nich wykorzystywana jest jako nasypy drogowe.


Stacja "Zgoda" w Międzyłężu

Niezwykle unikatowe są stacje pomp. Stacja „Zgoda” w Międzyłężu o wydajności 4m³/s pompująca wodę do Jeziora Pelplińskiego oraz śluza i stacja pomp w Rybakach o wydajności 5 m³/s. Wyjątkowość stacji polega na tym, że oryginalne, pochodzące z pocz. XX w. pompy i silniki bezawaryjnie pracują do dzisiaj i zapewniają bezpieczeństwo Nizinie.
Oprócz obwałowań i stacji pomp na uwagę zasługuje system kanałów odwadniających, pomyślany w ten sposób, aby jak najwięcej wody odprowadzić przy użyciu siły grawitacji.

KOŚCIÓŁ

Osobliwością jest także gotycki kościół w Wielkich Walichnowach. Spalony przez Szwedów w XVII. Obecny, barokowy wystrój pochodzi 1 poł. XVIII w. Z pierwotnego wyposażenia zachowała się granitowa kropielnica z XV w.


Kościół w Wieklich Walichnowach


Wnętrze Kościoła...

SZLAK ROWEROWY

Idealnie płaski teren sprzyja rekreacyjnej jeździe rowerem. Drogi Niziny są częścią rowerowego szlaku Bydgoszcz - Tczew - Toruń.

NIEMCY I HOLENDRZY


Dawny cmentarz

Śladem obecności ludności niemieckiej i holenderskiej są cmentarze ewangelickie, stare drzewa oraz niszczejące dworki. W czasach swojej świetności świadczyły o zamożności ich właścicieli, dzisiaj są jedynie dowodem przemijania.
Na Nizinie zamieszkiwali także Mennonci. Utworzyli swoją gminę 14 lutego 1885 r. w Wielkich Walichnowach.


Niszczejący dworek...

W SZKOLE ZNAJDUJĄ SIĘ

  • Statut Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej
  • Kronika Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej („Chronick des Deichverbandes der Falkenauer Niederung nebst einem Anhang” Peter Rudolf Dirksen, Danzig 1899)
  • Pieczęć Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej
  • Kronika szkoły w Międzyłężu, założona w 1880 r.
  • Plan Niziny Walichnowskiej namalowany na ścianie szkoły.
     

Zdjęcia: Wolfram Dirksen, Jan Przychodzeń, Mariusz Śledź, zbiory Politechniki Gdańskiej.
Opracowanie: Mariusz Śledź